ΚΥΠΡΟΣ. Παναγία Χρυσοπατερίτισσα, 500 χρόνια από την κτήση της – γράφει η Τασσώ Γαΐλα.

Ιερά Μονή Παναγίας Χρυσοπατερίτισσας στο Πωμό της Κύπρου. Παναγία με το μοναδικό αυτό  στον Ορθόδοξο χώρο προσωνύμιο της, η οποία εφέτος εορτάζει τα 500 χρόνια από της κτήσεως της !  Η Μονή έχει χτιστεί το έτος 1520 επί Ενετοκρατίας με πρώτο ηγούμενο τον ιερομόναχο Θωμά ο οποίος κρατούσε χρυσή πατερίτσα για το λόγο αυτό και η μονή πήρε το όνομα Χρυσοπατερίτισσα. Ο ηγούμενος αυτός δώρισε και την θαυματουργό εικόνα της Παναγίας Χρυσοπατερίτισσας…….

Ο Πωμός βρίσκεται 60 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της πόλης της Πάφου στη γεωγραφική περιφέρεια της Τηλλυρίας και το  χωριό είναι κτισμένο δίπλα στη θάλασσα και σε μέσο υψόμετρο 10 μέτρων.

Όσο αφορά το όνομα του, Πωμός, η ονομασία του χωριού θεωρείται ότι έχει αρχαία ελληνική προέλευση, από τη λέξη βωμός. Είναι πολύ πιθανό λοιπόν κατά την αρχαιότητα να υπήρχε στην περιοχή ναός ή τέμενος κάποιας θεότητας, πιθανότατα της Αφροδίτης με φημισμένο βωμό. Το χωριό Πωμός υπήρχε με την ίδια ακριβώς ονομασία κατά τα Μεσαιωνικά χρόνια, ενώ  στη περιοχή του Πωμού υπάρχει αρχαιολογικός χώρος των προϊστορικών χρόνων που δεν έχει ακόμη διερευνηθεί και μελετηθεί πλήρως.

Το  δε Ακρωτήρι του Πωμού ή Άκρον Πωμού όπως είναι πιο γνωστό, βρίσκεται  περίπου δυο χιλιόμετρα βόρεια του χωριού, στο οποίο οφείλει και την ονομασία του. Την δημιουργία του την οφείλει στο σκληρό πέτρωμα του διαβάση που το περιζώνει και το οποίο άντεξε τη διαβρωτική ενέργεια των κυμάτων. Η διαδρομή από το γειτονικό χωριό Νέα Δήμματα μέχρι το άκρον Πωμού, είναι ίσως από τις πιο γραφικές παραθαλάσσιες διαδρομές της Κύπρου.

Ο Πωμός τιμά ιδιαίτερα η Παναγία. Εδώ το  αφιερωμένο στην Παναγία Χρυσοπατερίτισσα  μικρό Μοναστήρι. Το μοναστήρι βρίσκεται περίπου 5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του σημερινού οικισμού. Σήμερα (2020) σώζεται μόνο η ομώνυμη εκκλησία του, που ανακαινίστηκε από το τμήμα αρχαιοτήτων της Κύπρου. Είναι κτίσμα του 1520. Σώζεται μόνο η ομώνυμη εκκλησία του, που ανακαινίστηκε πρόσφατα. Η αφιερωμένη εικόνα της Χρυσοπατερίτισσας, κατασκευή του 1520 φυλάγεται στη κεντρική εκκλησία του χωριού που είναι αφιερωμένη στον Άγιο Ευψύχιο.

«Αγνή Παρθένε Δέσποινα, ’Αχραντε Θεοτόκε,

Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε.

Παρθένε Μήτηρ Άνασσα, Πανένδροσέ τε πόκε,

Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε.

Κόρη σεμνή Βασίλισσα, Μήτηρ υπεραγία,

Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε.

Τιμιωτέρα Χερουβείμ, Υπερενδοξοτέρα

Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε.

Των ασωμάτων Σεραφείμ, των Θρόνων υπερτέρα…»

Το ιστορικό της Μονής αναλυτικά.

Η εκκλησία της Παναγίας Χρυσοπατερίτισσας στα βορειοδυτικά του χωριού Πωμός είναι μονόκλιτη καμαροσκέπαστη και κτίσθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα οπότε και διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες. Το 1816 προστέθηκε στα δυτικά νάρθηκας και επισκευάσθηκε η εκκλησία με αποτέλεσμα πολλές από τις τοιχογραφίες να καταστραφούν. Νέα επισκευή κατά τη δεκαετία του 1960 παραμόρφωσε την εκκλησία. Υπολείμματα τοιχογραφιών σώζονται στον δυτικό τοίχο. Στην εκκλησία σωζόταν εικονοστάσιο του 16ου αιώνα. Σώζονταν επίσης εικόνα της Παναγίας Χρυσοπατερίτισσας του 1524 που έχει πάθει πολλή φθορά και εικόνες των τριών Ιεραρχών, των αρχών του 16ου αιώνα. Νεότερες είναι οι εικόνες του Χριστού, του Προδρόμου, της αγίας Αικατερίνης, της αγίας Θέκλας.

Η εκκλησία έχει εξωτερικές διαστάσεις 8,40Χ5,95 μέτρα. Ο πρόσθετος νεότερος νάρθηκας, που αντικατέστησε τον παλαιότερο το 1962, είναι διαστάσεων 6,60Χ5,95 μέτρα. Στο δυτικό άκρο του νάρθηκα προστέθηκε νεότερο μικρό καμπαναριό κτισμένο από κόκκινα τούβλα. Γύρω από το ναό δεν σώζονται άλλα οικοδομήματα, ούτε ερείπια, παρά το ότι αναφέρεται ότι στον χώρο είχε λειτουργήσει για κάποιο διάστημα μοναστήρι. Ο χώρος στα νότια του ναού χρησιμοποιήθηκε στα νεότερα χρόνια ως κοιμητήριο.

Είναι άγνωστο πάντως το πότε και για πόσο διάστημα ο ναός λειτούργησε ως μοναστήρι. Ο George Jeffery (1918) αναφέρει απλώς τον χώρο ως μοναστήρι, χωρίς να διευκρινίζει εάν τότε λειτουργούσε. Και ο Rupert Gunnis (1936) κάνει λόγο για μοναστήρι από τα οικοδομήματα του οποίου παρέμενε μόνο ο ναός. Ο ίδιος αναφέρει και την ύπαρξη εικόνας της Παναγίας Χρυσοπατερίτισσας, έργο του έτους 1524, αφιερωμένη από κάποιον ιερέα Νικόλαον και την οικογένειά του. Επίσης, και εικόνας των Τριών Ιεραρχών, της ίδιας περιόδου, αφιερωμένης από έναν ιερέα Θωμά .Οι υπόλοιπες εικόνες που υπάρχουν στο ναό είναι νεότερες. Στο νότιο τοίχο, προσθέτει ο Gunnis, υπήρχε μεγάλη τοιχογραφία του αγίου Ιωάννη, που δεν σώζεται.

Εάν θεωρήσουμε ότι η ίδρυση του μοναστηριού συμπίπτει με την οικοδόμηση του ναού, τότε το μοναστήρι θα πρέπει να είχε ιδρυθεί κατά τις αρχές του 16ου αιώνα και να είχε διαλυθεί σχετικά νωρίς, αφού δεν αναφέρεται ούτε από τον Βασίλειο Μπάρσκυ (α΄ μισό 18ου αιώνα) ούτε και από τον αρχιμανδρίτη Κυπριανό (αργότερα τον ίδιο αιώνα), ούτε από άλλη παλαιά πηγή. Μία άλλη πιθανότητα, περισσότερο αληθοφανής, είναι ότι η εκκλησία υπήρξε αρχικά ναός κάποιου χωριού που διαλύθηκε κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Θεωρούμε πιθανό ο ναός να ανήκε στο μεσαιωνικό χωριό το Κρεμμύδι, το οποίο σημειώνεται σε παλαιούς χάρτες (όπως λ.χ. ο χάρτης της Κύπρου του Abraham Ortelius του έτους 1573) ως Cremidi. Μετά τη διάλυση και εξαφάνιση του οικισμού αυτού, και αφού παρέμεινε μόνος ο ναός, τότε θα πρέπει και να λειτούργησε, περιστασιακά, ως μικρό μοναστήρι, με την καταφυγή εκεί μερικών μοναχών.

Πάντως στην περιοχή υπάρχει το τοπωνύμιο «Μοναστήριν». Στον «Κτηματικό Κώδικα» της Μητρόπολης Πάφου απαντάται καταχωρημένη καταγραφή μικρής σχετικά περιουσίας (σελ. 44) από 100 περίπου σκάλες χωραφιών, 50 ελαιόδεντρα, ένα ελιόμυλο κλπ. που είχαν υπάρξει ιδιοκτησία διαλυμένου μοναστηριού της Παναγίας, προφανώς εκείνου της Χρυσοπατερίτισσας.

Πηγές:1.polignosi.com/ 2. Cyprus Αlive/3. Stavrosximos Pomos  (Σταυρόσχημος Πολιτιστικός  Σύλλογος).

Τασσώ Γαΐλα.

Αρθρογράφος-Ερευνήτρια.

 

Δείτε παλαιότερα δημοφιλή άρθρα (Επιλογή από την Google)